mandag 20. september 2021

 Dagens refleksjon: Eg spela eit Risk-brettspel for ei stund sidan, og scenariet var frå andre verdskrig i 1941. Etter dette tenkte eg at eg ville setje meg meir inn i militærstrategiar frå denne tida. Så eg har studert ein del om austfronten i andre verdskrig. På mange vis var det verkeleg der det skjedde. Eg hadde på sett og vis inntrykket av at det gjekk slik: Militært inntog, nesten erobring av Moskva, så til Stalingrad, vinter kom og tok knekken på den tyske hæren, og så slo Sovjet attende. Hm, nei, slik var det ikkje nett. 

Det var svært mykje meir komplekst. Og det som slår meg (som også har slått meg før) er kor utruleg perfeksjonert den tyske krigføringa var. Men no skjøna eg også noko anna: Kor enorm kampviljen og uthaldenheita deira var. Det var månad på månad på månad med åtak, forsvar, motåtak, forsterkningar, strategiske vurderingar. Det var som om det aldri tok slutt. Og sjølv då tyskarane var på defensiven i 1943, så gav dei seg ikkje. Dei måtte verkeleg drivast attende, steg for steg, inntil 1945, med hard krigføring. (Sjå god og interessant oppsummering i YT-filmane "Eastern front WWII animated.") 

Det er veldig mange interessante ting ved dette, naturlegvis. Krig er spennande å lese om. Men tematikken er også interessant i ljos av den moderne industrielle/militære/kolonialistiske/nasjonalistiske/politisk-religiøse/moralske/kulturelle mentaliteten som dreiv det heile, og som hadde røter som strekte seg fleire hundre år bakover i tid. Igjen; det er lett å forenkle her. "Tyskland var frustrerte etter Versailles, og så kom økonomiske nedgangstider, og så gjekk dei rett inn i Hitlers politiske maktgrep." Det er mykje sant i dette, men som forståingsmodell, rekk det ikkje så langt. 

Kva var det eigentleg som dreiv Tyskland? Det er det interessante spørsmålet for meg. Mykje forstår eg av det, men ein del forstår eg ikkje. Mykje av nykjelen ligg i preussisk kompleks mentalitet, mistenker eg. Men også; moderne europeisk historie som sådan. Problemkomplekset vart forsøkt løyst, etter krigen, ved EU, global handel, konsum, velferdsstat, liberal ideologi. I vår tid byrjar analytikarar å ane eller jamvel forstå at desse løysingane ikkje er berekraftige. Utfordringa er då å finne gode, sunne, berekraftige vegar som ikkje gjer same feil som før. Slike vegar har eg naturlegvis mange tankar om. Men det er komplekse ting. 

søndag 19. september 2021

Dagens refleksjon. Det er slik, at kristendomen er ein antikk religion. Den høyrer heime i ein idéhistorisk epoke, og gjev på mange vis meining ut frå denne. Men biletet er også samansett og komplekst og spenningsfullt. Kristendomen stod også i djupe tradisjonar, frå jødedom, Babylon, Assyria, Egypt - og Hellas. Og den har skapt, og teke opp i seg, andre, og seinare, tradisjonar. Kristendomen "har" ikkje ein filosofi, skjønt - den er på mange vis sjølv ein filosofi, og den er vove saman med filosofiske straumar, altså særleg frå antikken og samtida. Den er også dynamisk, og kan i mange tilfelle bli vove saman med nye straumar på komplekst vis (beklager sloppy metaforikk). Det får halde for i dag. 

lørdag 18. september 2021

 Dagens refleksjon. Musikk. Inspirert av musene. Ein teoretiker sa: "Behandle musikk som om di eiga overleving avhenger av den. For sannsynlegvis er det slik." Det er vel noko ein musiker ville sagt - men han har rett; alle samfunn og kulturar har bruka og verdsett musikk - i alt som er essensielt, så å seie. 

Problemstilling: Kva musikk skal ein skape, komponere, utøve, lytte til, gje rom? Spotify har millionar av songar. I prinsippet finst det enormt med val. Det er ikkje opplagt at kommersialisert "junk-pop" fortener vår merksemd. Men kva? Eit poeng av same teoretiker, som eg funderer på: Musikken treng å ha nokon slags røter og relevans i det umiddelbart lokale. 

Tru, tradisjon, kultur. Folkeliv, skikkar, natur, arbeid. Mentalitet og kjensler. Fest og høgtid og dans. 

Altså - ikkje som absolutt grense. Likevel; den som syslar med musikalsk arbeid kyrkje, kultur, folkeliv, veit at det trengst nokon "parameter", nokon "retningar". Byggje opp noko felles, noko som varer, noko som gjer godt. "Reportoaret" kan godt strekke seg 1000 år bak i tid, til dømes i form av salmar, gregoriansk song, middelalderviser eller anna. Men det er viktig at det då knytast band til notida, til vår kvardag. 

Noko å fundere på; at det som eit menneske lærer av song og musikk som barn og ung, også skal kunne bli sunge når denne personen sjølv er besteforelder. Og kanskje når barnebarnet sjølv er besteforelder. 

fredag 17. september 2021

Dagens refleksjon. Med Nietzsche er det slik. At han på mange vis var ein mann i psykisk og fysisk (etc) ubalanse. Men, det han sa, var ofte ein naudsynt reaksjon på noko som også var i ubalanse i hans bakgrunnskultur. [Balanse...hm...eit interessant figurativt og bokstaveleg konsept. Balanse er bra å ha, men for å kome vidare i livet, må ein også kunne øve seg i å miste balansen, og meistre balansen. Ein kan ikkje berre liggje flatt på marka.] Nietzsche talar då m. a. om å vere kreativ, og å bruke viljen. Kreativitet og vilje føreset - mellom anna - fridom. Alle desse konsepta, trur eg vi bør seie, var vanskelege og problematiske i hans protestantisk-pietistiske bakgrunn. I Mackeys svært tankevekkande systematiske teologi Christianity and Creation, blir kvart kapittel såleis innleidd med eit sitat frå Nietzsche. Hans innspel kan seiast å vere "ateistiske", men med like stor grunn kan dei seiast å vere vektige innspel inn i kristen tradisjon og kyrkjeleg sjølvforståing. 

onsdag 15. september 2021

Dagens refleksjon. Mi meining: Nett og sosiale medier er ikkje bra, sånn "netto". Her finst mange gode og seriøse "sosial-kritiske" analysar av komplekset, jfr. Sh Zuboff; R Lustig; N Carr; J Lanier; Sh Turkle. Så eg viser til dei. Men i møte med ein slik situasjon, blir ordet "askese" på mange vis relevant. Ordet kjem av; trening, øving. Vart bruka om handverkar, kunstnar. Stoikarane bruka det om å kontrollere sine impulsar og drifter som veg til dygd. Kristendomen hadde mykje til felles med slike ideal, som så vart halde høgt i klosterrørslene. Kan askese gjere at livet vert rikare, ikkje fattigare? Friare, ikkje meir bunde?Jo. Men det er ikkje ein "endebein" veg, og det krev meir enn vilje og tankeverksemd. Også, fellesskap, tradisjon, kultur, liturgi og mykje anna. 

tirsdag 14. september 2021

 Dagens refleksjon. Det neste kapittelet hjå Gervin handlar om helgenar. Lang historie kort: Luthersk teologi vil ikkje oppfordre til forbøn hjå helgenar. (Men heller ikkje avvise...?) Men Apologien seier at vi bør minnast helgenar, la oss inspirere av deira førebilete. Generelt sett er helgenar menneske som har "levd ut" trua i ulike samanhengar, med Guds nåde, til tilgjeving og til kraft. Dei er vegvisarar, vener, førebilete. Skjønt - "helgenkulten" kan ha ei avgrensa rolle, eller ei svært omfattande rolle (som i seinmiddelalderen). I Noreg er Olav den viktigaste helgenen, men Dnk veit ikkje heilt kva dei kan "gjere" med han. Skjønt, det finst olsok-salmar i salmeboka, t. d. "Olavs minne vil vi ære", frå middelalderen. Melanchton poengterer elles at englane og dei heilage i himmelen kontinuerleg bed for kyrkja. 

Gervin poengterer at det må økumenisk dialog til, for å kome vidare i desse sakene. Det trur eg er godt og sunt. Dnk som heilskap må kjenne seg komfortabel til å ta eventuelle små steg, utan traumatisk brot med eigen tradisjon. I det heile merkar eg sjølv korleis økumeniske problemstillingar som dette kan aktivere vanskelege kjensler hjå meg (uro, for å seie det dempa). Ein kjem raskt inn på gamle og vanskelege problemstillingar frå 1500-talet. Slike kjensler er signal. Skjønt, spenningar og konfliktar høyrer livet til, uansett kva livsform ein måtte velje. Men det er best når utvikling går trygt og gradvis. 

I det heile har eg fundert på dette med "det heilage" også; ei annan "side" som er viktig her, for oss menneske, er at det heilage er både nært og fjernt. Altså - det kan kome nært på ulikt vis. Men det heilage er også skjult av ei sky, eller ein flammande eld, eller eit blendande ljos. Dette er også eit slags "evangelium" for oss; vi treng avstand frå det heilage, for "ingen kan sjå Gud og leve", og "Gud bur i eit ljos som ingen kan koma til." Så ved alt som har med Gud (og røyndom!) å gjere, så må vi tenke at det vi erkjenner og talar om, er "i ein spegel, i ei gåte". 

mandag 13. september 2021

Overnatting på Hamaren på Dalen. Eg søv rimeleg godt, kan eg seie. Veldig ulike forhold på 1200 m over havet, og på lun stad i skogen. Både mtp. vind og fukt og underlag. Men i fjellsida på Dalen kjem ein særleg nær på fuglar, ikkje minst rovfuglar. Dei skrik opp, høgt, og kjem jamvel ca. 5-10 m nært. Det skjedde seint på kvelden på veg opp, og på ny kl. 0430 under stjernehimmelen. Eit dilemma; ein kan bruke øyreproppar, og stenge ute all lyd, og sove godt. Naturopplevinga blir då langt mindre. Noko anna eg opplevde her, som eg også opplevde på Draumenuten. Når eg søv ute i naturen, blir draumane klårare, og kreativitet og musikalitet vert "opna opp". Finurleg. 

lørdag 11. september 2021


Det er korrespondanse mellom farge på kleda, farge i kroppen, farge i naturen. Dei heng saman her. Farge er ein mystisk ting, eg forstår ikkje mykje av det. (Farge i kjensler. Farge i musikk. Farge i...). Moderne mekanistisk materialisme hjelper ikkje. Men eg likar fargane i naturen rundt meg. Må prøve å ta utgangspunkt i dei, forstå kva det er fargane her uttrykker. Dvs. kva røyndom, kva personlegdom, kva retning, dei uttrykker. Også spennande: Når eg ser ein farge ein stad, å spørje - kvar i naturen finst denne fargen?






 



torsdag 9. september 2021

"Det heilage som ikkje vil forsvinne"; dette er tittel på neste del i domkyrkjeprest Gervins bok. Eit djupt og komplekst tema. Men refleksjonane nedanfor er for spesielt interesserte, kunne ein seie. Så set vi i gang: Symbol og teikn stimulerer fantasien, seier Gervin. Men etter reformasjonen har kyrkjer gått bort frå å vere "skodeplass for liturgiske drama, til å bli nesten foredragssaler eller auditorier". (Polemisk sagt, naturlegvis, og berre delvis treffande). 

Bakgrunnen er særleg det at Luther konsentrerte det heilage i den munnlege forkynninga av Guds ord, som vert motteken i trua. Alt anna var menneskeverk. Kyrkja er heilag når gudstenesta vert feira, vil ein då seie; vatn, brød og vin er heilage når gudstenesta vert feira. (Her er det dog debatt mellom "høge" og "låge" lutheranarar). Vel og bra - men er det meir å seie?

Kvar finn vi det heilage i vår kultur? Kva er heilagt for oss? Og korleis får vi del i det heilage? (Har vi behov for det, og i så fall kvifor?) Dette har vorte vanskeleg å svare på, meiner Gervin. Det som skjer i teologi og kyrkje påverkar her - som ofte elles - det generelle samfunnet, på komplekst vis. [Filosofi/teologi er ein ibuande del av menneskeleg refleksjon/livsform i møte med omgjevnadene, og kulturen - også sk. sekulær kultur - formast av dei tradisjonane som finst. ]

Gervin meiner at kyrkja som heilagt rom skulle inspirere visse veremåtar. Han talar då om at det bør vere ein "bakgrunnsstillhet som gjør kirkerommene forskjellige fra kjøpesentrene." Det er bra med kultur, men Gervin meiner då at kyrkja ikkje nett er staden for å utfalde alle ulike typar av kultur, med "ljoskastarar og forsterkarar". (Her vil naturlegvis mange ha innvendingar, og ein kunne seie at det finst eit slags kontinuum her, av måtar å bruke kyrkjerommet på).

Spørsmålet om kva det vil seie at kyrkja er eit "heilagt rom", blir aktualisert. Kyrkjevigsling vart avskaffa av Luther, seinare gjeninnført. Årsdag for kyrkjevigsling er gjerne knytt til den helgenen som kyrkja er vigd til (Olav i Kviteseid, Nikolas i Eidsborg etc.) Dette har vore vanskeleg for luthersk tradisjon. Eit dilemma her, finn vi elles ved fenomenet kyrkjeasyl, som då er grunngjeve i at ein har å gjere med "heilagt område", "vigd til Gud". 

I eldre tradisjonar har tekstar om tempelet også vorte bruka om kyrkjerommet. (Tydeleg i ortodoks liturgi, til dømes). Men her skjer det naturlegvis ei slags "overføring" i NT (som var latent i GT, kunne ein seie), d. e. at Herrens tempel er hans folk, og at tempelet er eskjatologisk, i himmelen. Spørsmålet er like fullt om kategorien "heilagt" - og måten det brukast i GT-leg seremonielt liv - er noko som er felles også for NT-leg røyndomsforståing og sakramentalt liv. (Og dermed at det blir legitimt å trekke liner mellom tempel/kyrkje).  

Det at den fysiske kyrkja og den gudstenestelege seremonien er heilag, er i alle høve, økumenisk sett - ut frå trustradisjonane, noko som spring ut av at Kristus - som "mysterium" - er til stades der. Og Kristus er "Herren", som også tilbedast i tempelkulten i GT (med alle kristologiske forbehold etc.) Men det er altså eit spørsmål om kva fylgjer, implikasjonar etc. dette kan få, for det skapte (ljos, lukt, fargar, former, riter, klede, arkitektur, lydar etc.) 

[Ein kunne elles seie at Luther hadde sitt "prosjekt", si "problemstilling", som han freista å svare på, og som prega hans tilretteleggjing av denne tematikken. Det dreide seg om: "Kva skal eg gjere for å bli frelst; kan gode gjerningar eller ytre handlingar bidra? Og korleis kan eg finne frelsesvisse?" Han svara ut frå sine idehistoriske føresetnader. I andre tidsepokar - både før og etter Luther - kan spørsmåla heller vere: "Kvar kan eg finne meining? Kvar kan eg få rammer for livet? Kvar finst djubder i røyndomen? Korleis kan kulturen og lokalsamfunnet vårt blomstre? Korleis leve godt med dei naturlege omgjevnadene?" Slike spørsmål kunne gje andre tilretteleggjingar.]

I alle høve seiast det veldig mykje om "det heilage" i Bibelen; 

det er noko med glans, noko som gjev ærefrykt, noko som er skilt ut frå kvardagen, noko "heilt", noko reint, noko som både kan vere nært og fjernt på ulike måtar, noko uutgrunneleg og ukontrollerbart, noko samansett og motsetningsfylt. [Igjen; "det heilage" på dette viset er også ein religionssosiologisk, og generelt antropologisk, og for øvrig også metafysisk og religionsfilosofisk, kategori. Det vil ikkje forsvinne, kunne ein seie, fordi det er ein kategori som er ein ibuande del av både det skapte og vår erkjenning.] 

---

Nokre eigne tankar til slutt:

Eg vil tenke at røynsla av "det heilage", for å vere tiltrekkande, også må ha element i seg av nåde, reinsing, tilgjeving, mottaking, begeistring etc. Det er naturlegvis eit trekk i jødiske og kristne tradisjonar. "I det høge og heilage, men også hjå den som er nedbøygd". "Det heilage" utan det hjartevarme, blir som Sinai. "Vi vågar ikkje å nærme oss fjellet!" Det blir ikkje mogleg å forholde seg til, på eit vis.

Ein tankekross: Sjølv om "heilag stad" i teoretisk teologi kan vere irrelevant, så forblir det enormt relevant i "sensus fidei", d. e. i folkedjupet i kyrkja.  

Eit anna vesentleg poeng: Det finst nok eit behov for oss menneske i at det heilage involverast med oss sjølve, våre næraste - og ikkje berre sinnet, men også heile mennesket, inkludert kroppen. Sagt annleis; ikkje berre ord - men også, olje, vatn, song, krossmerke, klede, handspåleggjing, "heilagt kyss", omfamning etc. [Her, som så mange andre stader, er det vekselverknad mellom kroppsleg liturgi pdes. og generell kroppskultur pdas.] 

Vidare: At det heilage involverast i dei djupaste livsovergangane - der det skjer noko avgjerande i livsløpet. Fødsel/dåp, vaksen/konfirmasjon, ekteskap/vigsel, død/gravferd. Og anna - men dette er ofte knytt til kyrkjeåret med veksling mellom fest og faste, til dømes. Også lokalsamfunn og nasjonalfellesskap som heilskap kan jo vere involvert i syklusen. 

Vidare: At daglege syslar knytt til kultur, arbeid, fritid, mat, klede, musikk, hus og heim mm. "gjerast heilage" i seremoniar, på eitt eller anna vis. I alle fall at det markerast at dette også høyrer heime i den heilage sfæren, på eit vis. Igjen er her tabernakeltenesta eit førebilete, i at folket sjølve skulle bruke materiale på kreativt vis, med handverk, for å byggje tempelet (då som modell av røyndomen som heilskap; og tanken var å reflektere skaparverkets venleik. Sjå GK Beale, Temple and Church's mission). 

Og ein siste refleksjon, om det å vere stille: Meditative tradisjonar veit at det tek lang tid å "kome inn til hjarta". Dvs. ein kan øve seg i å kome dit raskare. Det finst teknikkar, som t. d. buddhismen - men også kristne spirituelle tradisjonar - har foredla. Likevel; det krevjast ro og stille - å la forsvarsmurane falle, kunne ein seie. Å la det indre livet få kome fram, kome ut. Då må ein kjenne seg trygg, i gode hender, i forutsigbare føresetnader. Dette krev tid, tilvenning, repetisjon - men også ansvarleg og sunn og godarta spiritualitet og leiarskap. (Igjen; refleksar og overgangar mellom dette - og det som skjer generelt i samfunnet, mellom menneske og mellom grupper). 

mandag 6. september 2021

Dagens refleksjon. Kva eg lærte av å overnatte på Draumenuten. 
- Det er underleg å sjå utover store, stille naturlandskap når mørket senker seg. Og - fyrst viser ei stjerne seg, så kjem mange andre fram. 
- Det er underleg å oppleve vind på ein fjelltopp, når ein ligg på bakken i mørket; ein kan kjenne vinden som fyk frå langt nedi dalen, oppover fjellsida, raskt over kroppen og så andletet og går vidare. Det går FORT. Det er som at vinden stadig dultar borti kroppen. Vinden kjennast levande. (Kanskje fordi den er det; på generell basis fylgjer eg ideen om Gaia og "verdssjela", og det finst jo også forskning som viser korleis bakteriar manipulerer hav og vind etc. I det heile er det også glidande overgangar mellom gudskraft, pust og vind i gamle tradisjonar. Kven veit.)
- Eg får respekt for naturkreftene. Vel og bra å overnatte på tampen av sumaren; hadde dette vore på vinterhalvåret, med kulde, snostorm, hadde eg hatt problem. Det hadde krevd meir planleggjing. 
- Fjellduk+dunsovepose+liggjeunderlag var heldigvis varmt nok for denne tida på året. Dunsoveposen lovar å gå ned til ca. 10 minus, men i praksis går den vel ned til 0. 
- Draumar blir meir levande når ein er ute i naturen utan kunstige inntrykk.
- På morgonen var det tåke og vått; uventa. Fjellduk var faktisk essensielt. Våt sovepose er ikkje så gøy. Men eg var tørr og varm. Men det er også ein teknikk å sove i fjellduk i vind. Når den er open, får vinden tak, og det blafrar og dreg. Når den stengast att, får ein ikkje luft. Så eg bruka arm-opninga til luft, funka bra. Men sov berre ca 5 timar, kanskje. 
- Det var stig opp til fjellet; utan stig hadde turen attende i tåka vore meir risikabel, mtp bratte heng. 
- Gå på tur til eit fjell og overnatte; litt meiningslaust? litt meiningsfullt? Eg er ingen Lars Monsen, men godt å kome i kontakt med naturen og å gjere noko nytt. Og Tokke har herleg og variert natur.

søndag 5. september 2021

Dagens refleksjon, frå domkyrkjeprest og idehistorikar Karl Gervin.

- Symbol er "gravide teikn". Dei gjer ein usynleg røyndom nærverande. Sagt annleis, og sterkare - og her brytast det på djupt vatn i konfesjonar: Symbol er strengt teke ikkje fyrst og fremst pedagogiske illustrasjonar som skal "forklare" noko som vi elles kan vite frå før av ord. Men: Kultgjenstandar som guddomeleg nåde og nærvere har tilhold i. Difor er symbol tiltrekkande og utløysande. 

(Her er vi ved eit brytningspunkt i møtet mellom Dnk og djupare tradisjonar. Men det er eit konsekvensrikt punkt, for både "metafysikk", naturmystikk, økologi, alternativ spiritualitet etc. ) 

 - I Dnk er vatn, brød og vin sakramentale symbol; Kristus og nåden er nær i og med og under elementa. Spørsmålet er i kva grad det finst guddomeleg nærver også i andre element i gudstenesta - og i skaparverket sjølv - og på kva vis dette kan seiast og uttrykkast i både ord og handlingar og bruk av element.

lørdag 4. september 2021

Medan vi ventar på Gervin. Ei opplagt problemstilling knytt til "klimavalkampen" er; i kva grad vil eit anna liv vere betre for oss? Eit anna...ein kunne seie: pre-moderne, før-industrielt, naturnært, lokalt, økologisk, holistisk, middelaldersk. Vil eit slikt liv vere betre eller dårlegare? Framgang eller tilbakesteg? Problemstillinga er opplagt, svaret er det ikkje, og det av mange komplekse grunnar. Det kjem raskt responsar og svar, men då kan det vere viktig å ikkje stanse der, men analysere responsen i detalj. 


fredag 3. september 2021

 Dagens refleksjon. Frå Gervin, om gudstenesta. Han har mykje visdom, og mykje er kondensert. Det beste er at ting er tilpassa vår norske røyndom, det er "ferdigtygd" på mange vis. Det er langt meir krevjande å lese ein ortodoks liturgiker, og så omsetje til vår samanheng. Så, nokre stikkord. 


Gudsteneste er:

- å tilbe i lag med englane (Sanctus)

- å favne alle ting (Credo, Eukaristi)

- å finne klårleik, visdom, hengivenheit og tilbeding (lesing)

- å løfte, ikkje forklare så mykje 

- å skilje mellom dagar og høgtider (Kyrkjeåret)

- å sjå dei lange linjene i heile historia 

- å svare på det naturlege menneske sin lengsel (grunn til å tenke nøye over)

- å la mennesket finne si naturlege form, i glede (mennesket tilbed og rettar seg av natur mot noko)

- å møte det heilage med ærefrykt (Kyrie, Gloria, syndsvedkjenning, Sanctus)

- å gjennomføre eit drama der alle har sine roller (leitourgia - folkets teneste)

- å gjere bruk av sakramentale teikn i handling (samanheng med at mysteriet ikkje kan gripast, berre peikast mot)

- å gjere synleg fornyinga av alle ting (kyrkjelyden og messa som symbol på Guds rike)

- å gjere nærverande Gud som kjelde; Kristus som formidlar; helgenar som vener og talsmenn

- å teikne verda som ein plass for både gleder og prøvingar på veg mot Guds rike

- å feire nattverd som offer, paktsfornying, bøn, vedkjenning, forsmak, glede

- å symbolisere, i måltidet, måltida gjennom frelseshistoria, og det evige måltid

- å uttrykke kunst og estetikk og musikk i ritualer (d. e. slik tabernakelet og tempelet skulle byggjast av vakre materiale etc.)

- å bringe orden, glede, setje krefter fri (optimalt sett...)



onsdag 1. september 2021

tirsdag 31. august 2021

Tolkiens svar på den moderne økologiske krisa er vel...Hobbiton.